ปี 1952 ที่เมืองพูเอโบล รัฐโคโลราโด นักธุรกิจคนหนึ่งชื่อ Morey Bernstein นักสะกดจิตมือสมัครเล่นแบบเป็นเพียงงานอดิเรก ได้ชวนแม่บ้านวัยยี่สิบเศษชื่อ Virginia Tighe มานั่งลงบนโซฟาเพื่อทดลองสะกดจิตย้อนอดีต เขาพาเธอย้อนไปวัยเด็ก แล้วย้อนต่อไป “ก่อนที่เธอจะเกิด”

สิ่งที่เกิดขึ้นทำให้ทั้งห้องเงียบกริบ — เวอร์จิเนียเริ่มพูดด้วยสำเนียงไอริช เธอเรียกตัวเองว่า Bridey Murphy หญิงสาวที่เกิดในเมืองคอร์ก ประเทศไอร์แลนด์ เมื่อปี 1798 เธอเล่าถึงบ้านไม้ที่เธอเคยอาศัย ถึงสามีที่เป็นทนาย ถึงการย้ายไปเมืองเบลฟาสต์ ถึงเพลงและการเต้นรำแบบไอริช พร้อมรายละเอียดที่แม่บ้านชาวอเมริกันคนหนึ่งไม่น่าจะรู้ได้ จนหนังสือ The Search for Bridey Murphy ที่ตามมาในปี 1956 กลายเป็นหนังสือขายดีระดับปรากฏการณ์ค่ะ มีปาร์ตี้ธีม “มาในชุดที่คุณเคยเป็นในชาติที่แล้ว” เกิดขึ้นทั่วอเมริกา และคำว่า “ชาติที่แล้ว” ก็เดินเข้าสู่วัฒนธรรมสมัยนิยมตะวันตกอย่างเต็มตัวเป็นครั้งแรก

จนกระทั่งนักข่าวจากหนังสือพิมพ์ Chicago American ไปสืบค้นวัยเด็กของเวอร์จิเนีย

พวกเขาพบว่าตรงข้ามบ้านที่เธอเติบโตในชิคาโก มีผู้อพยพชาวไอริชอาศัยอยู่คนหนึ่ง — ชื่อของเธอคือ “Bridie Murphy Corkell” แถมพวกเขายังพบอีกว่าเวอร์จิเนียเคยพูดสำเนียงไอริชตอนแสดงละครเวทีสมัยวัยรุ่น และรายละเอียดหลายอย่างใน “ชีวิตของ Bridey” ตรงกับสิ่งที่เธอเคยเห็นและเคยได้ยินในวัยเด็กของตัวเอง ประเด็นคือเวอร์จิเนียเชื่อในสิ่งที่เธอเล่าระหว่างถูกสะกดจิตระลึกชาติจริงๆ และนั่นแหละคือส่วนที่น่าสนใจที่สุดของเรื่องนี้ค่ะ — เพราะสมองของเธอทำสิ่งที่สมองมนุษย์ทุกคนทำได้ นั่นคือหยิบเศษความทรงจำที่จำที่มาไม่ได้แล้ว มาถักเป็นเรื่องราวใหม่ที่ทำให้รู้สึกจริงเสียยิ่งกว่าจริง

เจ็ดสิบปีหลังจากนั้น การสะกดจิตย้อนอดีตยังคงเป็นเทคนิคที่ได้รับความนิยมสูงมาก ทั้งการย้อนวัยเด็กเพื่อ “หาต้นตอ” ของปัญหา และการย้อนอดีตชาติเพื่อ “รักษา” กรรมเก่า บทความนี้อยากพาไปดูว่าตลอดเจ็ดสิบปีนั้น นักวิทยาศาสตร์ได้ทดลองอะไรกับเทคนิคนี้บ้าง พวกเขาพบอะไร และทำไมสิ่งที่พบถึงเป็นเหตุผลที่ NBRH ตัดสินใจไม่ใช้เทคนิคย้อนอดีตในการทำงานเลย

สรุปสั้นๆ สำหรับคนรีบอ่าน: การสะกดจิตย้อนอดีต (Hypnotic Regression) ทั้งแบบย้อนอดีต (Age Regression) และย้อนอดีตชาติ (Past Life Regression) ให้ประสบการณ์ที่รู้สึกเหมือนจริง แต่งานวิจัยที่สะสมมาตั้งแต่ทศวรรษ 1950 ชี้ไปทางเดียวกันตลอดมา — ผู้ใหญ่ที่ถูกสะกดจิตย้อนอดีต ณ เวลานั้นไม่ได้กลับไปเป็นเด็กจริง ๆ เพียงแต่แสดงออกตามภาพที่ตัวเองเชื่อว่าเด็กจะต้องเป็นแบบนี้แบบนั้น การสะกดจิตไม่ได้ทำให้ความจำแม่นขึ้น แต่ช่วยเพิ่มความมั่นใจในความจำที่อาจผิดตั้งแต่แรกเริ่มอยู่แล้ว และ “ชาติที่แล้ว” ที่ผู้คนบอกเล่าออกมาระหว่างอยู่ในภวังค์เปลี่ยนไปตามความคาดหวังที่นักสะกดจิตชี้นำอย่างชัดเจน สภาแพทย์อเมริกันสรุปตั้งแต่ปี 1985 ว่าความทรงจำที่ได้ระหว่างสะกดจิตอาจเชื่อถือได้น้อยกว่าความจำในสภาวะปกติ และแม้แต่นักวิจัยเรื่องการกลับชาติมาเกิดที่จริงจังกับเรื่องอดีตชาติที่สุดในโลกก็ปฏิเสธการสะกดจิตย้อนอดีตชาติเช่นกัน นี่คือเหตุผลที่ NBRH ไม่ใช้เทคนิคย้อนอดีต แต่เลือกทำงานกับอารมณ์ ความรู้สึกทางกาย และรูปแบบการตอบสนองที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน ซึ่งไม่ต้องพึ่งพาความแม่นยำของความทรงจำเลยค่ะ

ทำไมประสบการณ์ย้อนอดีตถึงรู้สึก “จริง” ขนาดนั้น

ก่อนจะดูงานวิจัย ต้องให้ความเป็นธรรมกับความรู้สึกของคนที่เคยผ่านประสบการณ์นี้ก่อนนะคะ — เพราะมันรู้สึกที่เหมือนจริงมากระหว่างการสะกดจิตย้อนอดีตนั้นมันเกิดขึ้นกับพวกเขาจริงๆ ค่ะ ความทรงจำที่ชัดเจน อารมณ์ท่วมท้น บางคนร้องไห้ บางคนตัวสั่น และหลายคนออกจากห้องด้วยความรู้สึกว่าได้ค้นพบความจริงบางอย่างของชีวิต ความรู้สึกเหล่านั้นไม่ใช่ของปลอมหรอกค่ะ

แต่ความรู้สึกที่เกิดขึ้น “จริง” กับความ “ถูกต้อง” เป็นคนละเรื่องกันค่ะ และช่องว่างระหว่างสองสิ่งนี้เกิดจากสามปัจจัยที่วิทยาศาสตร์ความจำรู้กันมานานแล้ว

อย่างแรกคือ ความจำมนุษย์ไม่ใช่กล้องวิดีโอ มันคือการ “ประกอบสร้างใหม่” ทุกครั้งที่นึกถึง โดยหยิบเศษข้อมูลจากหลายแหล่งมาปะติดปะต่อ และช่องว่างที่ขาดหายจะถูกเติมด้วยสิ่งที่ “น่าจะเป็น” โดยที่เราไม่รู้ตัว

อย่างที่สองคือ ภาวะความจำแฝง (Cryptomnesia) — การที่เราจำ ‘เนื้อหา’ ได้แต่จำ ‘ที่มา’ ไม่ได้ เหมือนที่เวอร์จิเนียจำเรื่องราวไอริชได้แต่ลืมไปว่าได้ยินมาจากเพื่อนบ้าน สมองจึงติดป้ายผิดว่านี่คือ “ความทรงจำของฉัน” และแม้แต่ “ความทรงจำจากชาติที่แล้ว” ก็เป็นแบบเดียวกันค่ะ

และอย่างที่สามคือธรรมชาติของภาวะสะกดจิตเอง — สภาแพทย์อเมริกันบรรยายภาวะนี้ไว้ว่ามีองค์ประกอบของการจดจ่อ การตอบสนองต่อคำแนะนำที่เพิ่มขึ้น และ ‘การพักการใช้วิจารณญาณ’ ไว้ชั่วคราว ซึ่งเป็นสภาพที่ดีมากสำหรับการผ่อนคลายและการเปลี่ยนรูปแบบพฤติกรรม แต่เป็นสภาพที่แย่มากสำหรับการทำหน้าที่เป็น ‘พยานหลักฐาน’ ค่ะ

การย้อนอดีต (Age Regression): ผู้ใหญ่ที่เล่นเป็นเด็ก ไม่ใช่เด็กคนเดิมที่ย้อนกลับมา

คำถามพื้นฐานที่สุดของเทคนิคย้อนอดีตคือ เมื่อผู้ใหญ่ถูกสะกดจิตให้ “กลับไปเป็นเด็กหกขวบ” เขากลับไปเป็นเด็กหกขวบจริงไหม

Martin Orne นักวิจัยด้านสะกดจิตคนสำคัญ ทดสอบเรื่องนี้ตั้งแต่ปี 1951 ค่ะ เขาให้ผู้ใหญ่ที่ถูกย้อนวัยไปอายุหกขวบวาดรูปและเขียนหนังสือ แล้วเอาไปเทียบกับผลงานที่คนคนนั้นทำไว้จริงตอนหกขวบ ผลคือรูปที่วาดระหว่างสะกดจิตดู “เหมือนเด็ก” ก็จริง แต่มันคือแบบที่ ‘ผู้ใหญ่คิดว่าเด็กวาด’ — ภาพ ๆ นั้นมีความซับซ้อนแบบผู้ใหญ่ปะปนอยู่ และมีความผิดยุคที่เด็กในยุคนั้นไม่มีทางทำได้ เช่น สะกดคำยากได้ถูกต้อง หรือใช้ความรู้ที่เด็กวัยนั้นยังไม่มี Orne สรุปว่าสิ่งที่เกิดขึ้นคือ ‘การแสดงบทบาท’ อย่างจริงใจของคนที่จมดิ่งอยู่ในประสบการณ์ของบทบาทนั้นๆ ไม่ใช่การย้อนกลับไปเป็นเด็กจริงๆ

สามสิบกว่าปีต่อมา Michael Nash รวบรวมงานวิจัยทั้งหมดที่เคยทดสอบเรื่องนี้มาทบทวนอย่างเป็นระบบ และตีพิมพ์ใน Psychological Bulletin ปี 1987 ค่ะ งานเหล่านั้นทดสอบครบทุกมิติ — ปฏิกิริยาทางประสาท ระดับพัฒนาการทางความคิดตามแบบทดสอบของ Piaget การรับรู้ภาพลวงตาที่เด็กกับผู้ใหญ่เห็นต่างกัน — และข้อสรุปของ Nash ก็ตรงไปตรงมา เขาสรุปว่าไม่มีหลักฐานว่าการย้อนอดีตด้วยการสะกดจิตทำให้การทำงานของสมองและร่างกายกลับไปเป็นแบบเด็กจริง กิจกรรมทางจิตและสรีรวิทยาของผู้ถูกย้อนวัยยังคงเป็นแบบผู้ใหญ่โดยพื้นฐานค่ะ

แต่การทดลองที่เราคิดว่าพูดแทนทั้งหมดได้ดีที่สุด คืองานของ Nash และคณะที่ใช้เรื่องเล็กๆ อย่าง ‘ตุ๊กตาหรือผ้าห่มประจำตัวในวัยเด็ก’ ค่ะ ทีมวิจัยติดต่อผู้ปกครองของอาสาสมัครเพื่อยืนยันว่าตอนเล็กๆ เด็กคนนั้นติดของชิ้นไหน จากนั้นสะกดจิตย้อนอดีตพาอาสาสมัครไปสู่ช่วงอายุสามขวบแล้วถามถึงของชิ้นนั้น ผลคือผู้ถูกสะกดจิตย้อนอดีตระบุของชิ้นนั้นได้ถูกต้อง ‘น้อยกว่า’ กลุ่มควบคุมที่ไม่ได้ถูกสะกดจิตอย่างมีนัยสำคัญค่ะ ทั้งที่ระหว่างการทดลอง ท่าทาง การแสดงออก และอารมณ์ของพวกเขาดู “เหมือนเด็ก” กว่ามาก — นี่คือภาพที่ชัดที่สุดของช่องว่างระหว่าง “ดูสมจริง” กับ “ถูกต้อง”

การสะกดจิตทำให้ความจำแม่นขึ้นไหม

ถ้าการย้อนอดีตไม่ได้พากลับไปเป็นเด็กในช่วงเวลานั้นจริง คำถามถัดมาคือ อย่างน้อยการสะกดจิตช่วยให้ “ขุด” ความทรงจำที่ฝังอยู่ออกมาได้แม่นขึ้นไหม — เพราะนี่คือคำสัญญาหลักของเทคนิคย้อนอดีตทุกแบบ

คำตอบจากวงการแพทย์มาตั้งแต่ปี 1985 ค่ะ สภากิจการวิทยาศาสตร์ของสมาคมแพทย์อเมริกัน (AMA Council on Scientific Affairs) ทบทวนหลักฐานทั้งหมดแล้วตีพิมพ์ใน JAMA ว่า ความทรงจำที่ได้ระหว่างการสะกดจิตอาจเกี่ยวข้องกับการที่ความคิดถูกปรุงแต่งและความจำเทียม และไม่เพียงไม่แม่นยำ แต่ดูจะ ‘น่าเชื่อถือได้น้อยกว่า’ การนึกถึงความทรงจำเหล่านั้นในสภาวะปกติเสียอีก

เกือบสิบปีต่อมา Steblay และ Bothwell ทำการวิเคราะห์อภิมาน (meta-analysis) รวมงานวิจัย 24 ชิ้นที่เทียบความจำของพยานที่ถูกสะกดจิตกับที่ไม่ถูกสะกดจิต ผลสรุปในปี 1994 ตรงกับ AMA ค่ะ — ผู้ถูกสะกดจิตมีข้อผิดพลาดแทรกเข้ามาในระหว่างการนึกถึงความทรงจำเหล่านั้นได้มากกว่า มีระดับความจำเทียมสูงกว่า และที่อันตรายที่สุดคือ “มีความมั่นใจในความแม่นยำของตัวเองสูงกว่า” ทั้งที่ความทรงจำเหล่านั้นไม่ได้แม่นยำเอาเสียเลย พูดง่ายๆ คือการสะกดจิตไม่ได้ทำให้เห็นประสบการณ์ในอดีตของจริง แต่เพียงแค่ช่วยเพิ่มความรู้สึกมั่นใจว่าประสบการณ์ที่เห็นระหว่างเข้าภวังค์นั้นคือความจริงค่ะ และความมั่นใจที่ไม่มีความถูกต้องแม่นยำรองรับ คือส่วนผสมที่อันตรายที่สุดในเรื่องความจำ

ผลของหลักฐานชุดนี้ไปไกลถึงห้องพิจารณาคดีเลยนะคะ มันทำให้ศาลจำนวนมากในสหรัฐอเมริกาจำกัดหรือไม่ยอมรับคำให้การที่ “ถูกขุดขึ้นมาด้วยการสะกดจิต” เป็นหลักฐาน เพราะระบบยุติธรรมที่ต้องการความจริงที่แน่นอนมากที่สุด และพวกเขาก็มองว่าข้อมูลที่ได้จากการสะกดจิตย้อนอดีตให้ความจริงได้น้อยที่สุดค่ะ

Lost in the Mall: เมื่อแค่คำแนะนำธรรมดา ก็สร้างความทรงจำทั้งเรื่องได้

มาถึงจุดนี้บางคนอาจคิดว่า “งั้นปัญหาอยู่ที่การสะกดจิตสิ” — แต่การทดลองที่โด่งดังที่สุดของวิทยาศาสตร์ความจำจะบอกว่า ปัญหาอยู่ลึกกว่านั้นค่ะ

ปี 1995 Elizabeth Loftus และ Jacqueline Pickrell แห่ง University of Washington ติดต่อครอบครัวของอาสาสมัคร เพื่อขอเหตุการณ์วัยเด็กที่เกิดขึ้นจริงสามเรื่อง จากนั้นทีมวิจัยก็ ‘แต่ง’ เหตุการณ์ที่สี่ขึ้นมา พวกเขาบอกอาสาสมัครว่า ครอบครัวของอาสาสมัครเล่าว่าเขาเคยหลงทางในห้างสรรพสินค้าตอนอายุราวห้าขวบ และด้วยความกลัวเด็กน้อยที่น่าสงสารจึงร้องไห้จ้า จนมีหญิงชราเข้ามาช่วย ทำให้เขาได้เจอครอบครัวในที่สุด แต่ทั้งนี้ทีมวิจัยแอบไปยืนยันกับครอบครัวแล้วว่าเหตุการณ์นี้ไม่เคยเกิดขึ้นกับอาสาสมัครจริงค่ะ จากนั้นทีมวิจัยจึงให้อาสาสมัครอ่านทั้งสี่เรื่อง (เรื่องจริงจากครอบครัว 3 เรื่อง และ เรื่องที่ทีมวิจัยแอบสร้างขึ้นมาอีก 1 เรื่อง แต่บอกอาสาสมัครว่าครอบครัวของพวกเขาบอกมาทั้ง 4 เรื่องนี้) แล้วให้อาสาสมัครเขียนรายละเอียดที่จำได้ และสัมภาษณ์ซ้ำอีกสองครั้งในสัปดาห์ต่อๆ มา

ผลคือประมาณหนึ่งในสี่ของอาสาสมัคร “จำ” เหตุการณ์หลงทางในห้าง (ที่ทีมวิจัยเต้าขึ้นมา) ได้ค่ะ และไม่ใช่แค่จำได้เฉยๆ นะคะ ในการสัมภาษณ์ติดตามผล พวกเขาสามารถบรรยายรายละเอียดที่ไม่มีอยู่ในเรื่องที่นักวิจัยแต่งให้พวกเขาอ่านเลยขึ้นมาได้ ทั้งลักษณะของหญิงสูงวัยที่มาช่วย เสื้อผ้าที่ใส่วันนั้น และความรู้สึกกลัว ความทรงจำเท็จมัน ‘งอกของมันเอง’ ขึ้นมาทุกครั้งที่สมองเรียกความทรงจำเท็จเหล่านั้นขึ้นมา

การทดลองนี้เป็นจุดตั้งต้นของงานวิจัยอีกจำนวนมากที่ทำซ้ำและขยายผลในทิศทางเดียวกัน และประเด็นสำคัญสำหรับเรื่องของเราอยู่ตรงนี้ค่ะ — Loftus ไม่ได้ใช้การสะกดจิตเลย แค่คำแนะนำจากแหล่งที่น่าเชื่อถือบวกกับการชวนให้นึกย้อนซ้ำๆ ก็สร้างความทรงจำทั้งเรื่องได้แล้ว ทีนี้ลองนึกดูนะคะว่าจะเกิดอะไรขึ้น เมื่อเราเพิ่มภาวะจดจ่อผ่อนคลายที่ตัววิจารณญาณถูกพักไว้ โดยเพิ่มการชี้นำว่าจะ “เจออะไรสักอย่าง” และเพิ่มคำถามนำจากคนที่เราจ่ายเงินให้และมอบความไว้วางใจให้ เช่น “ดูให้ชัดขึ้นสิคะ ใครอยู่ตรงนั้น เขาทำอะไรคุณ” พูดอีกแง่หนึ่งก็คือ ห้องย้อนอดีตคือห้องที่รวมทุกเงื่อนไขของการสร้างความทรงจำเท็จไว้ในที่เดียวค่ะ

ชาติที่แล้วมาจากไหน: การทดลองที่ตอบคำถามตรงๆ

แล้วการย้อนชาติล่ะ — ในเมื่อไม่มีครอบครัวให้ตรวจสอบ เราจะรู้ได้อย่างไรว่าเรื่องราวชาติที่แล้วมาจากไหน

Nicholas Spanos และคณะที่ Carleton University ตอบคำถามนี้ด้วยการทดลองสี่ชุดที่ตีพิมพ์ใน Journal of Personality and Social Psychology ปี 1991 ค่ะ พวกเขาสะกดจิตอาสาสมัครและให้คำแนะนำให้ย้อนไป “ก่อนจุดที่คุณจะเกิด” ผลที่ได้มีสามชั้น

ชั้นแรก — ผู้ที่ถูกสะกดจิตระลึกชาติมักให้ข้อมูลประวัติศาสตร์ที่ไม่ถูกต้อง พวกเขาไม่มีความรู้ที่คนในยุคนั้นควรมี และทำผิดพลาดแบบที่คนที่มีชีวิตอยู่ในยุคนั้นไม่มีทางทำ เช่น ไม่รู้ว่าประเทศของตัวเองปกครองโดยใคร หรือใช้เงินสกุลที่ยังไม่มีในยุคนั้น

ชั้นที่สอง — ชั้นนี้สำคัญที่สุดค่ะ — เมื่อทีมวิจัย ‘เปลี่ยนสิ่งที่ชี้นำอาสาสมัครก่อนการสะกดจิต’ เนื้อหาชาติที่แล้วก็เปลี่ยนตาม กลุ่มที่ถูกบอกล่วงหน้าว่าคนในชาติที่แล้วมักมีเพศต่างจากชาตินี้ มีเชื้อชาติต่างออกไป และมักเคยถูกทารุณในวัยเด็ก ผู้ที่ถูกสะกดจิตระลึกชาติก็มักจะบอกเล่าเรื่องราวระหว่างการย้อนอดีตชาติตามลักษณะที่ทีมวิจัยได้ทำการชี้นำไว้ก่อนมากกว่ากลุ่มที่ไม่ได้ถูกชี้นำอย่างชัดเจน ดังนั้น “ชาติที่แล้ว” จึงสะท้อนผลของการชี้นำที่นักสะกดจิตส่งผ่านมาสู่ผู้ถูกสะกดจิตระลึกชาติ ไม่ใช่เรื่องราวในอดีตของจริงที่ถูกขุดพบขึ้นมาค่ะ

ชั้นที่สาม — ‘ความเชื่อ’ ว่าประสบการณ์นั้นเป็นเรื่องจริง ไม่ได้ขึ้นอยู่กับความสามารถในการถูกสะกดจิต แต่ขึ้นอยู่กับความเชื่อเรื่องการกลับชาติมาเกิดที่มีอยู่ก่อนแล้ว และขึ้นอยู่กับว่านักสะกดจิตนิยามประสบการณ์นั้นว่า “เป็นความจริง” หรือ “เป็นจินตนาการที่น่าสนใจ” — คน ๆ เดียวกัน ประสบการณ์แบบเดียวกัน แต่สามารถเชื่อต่างกันได้ตามคำที่นักสะกดจิตชี้นำและเลือกใช้

และเพื่อให้เห็นว่านี่ไม่ใช่เรื่องของวัฒนธรรมตะวันตกเท่านั้น มีการทดลองที่ตีพิมพ์ใน International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis ซึ่งทำขึ้นตามคำขอของสถานีโทรทัศน์ในเกาหลีใต้ค่ะ ทีมวิจัยเลือกตัวละครหนึ่งจากประวัติศาสตร์จริงและอีกตัวละครหนึ่งจากนิยาย แล้วระหว่างนับถอยหลังพาอาสาสมัครสู่ชาติที่แล้ว ก็แทรกคำแนะนำถึงอัตลักษณ์นั้นสั้นๆ สามครั้ง ผลคืออาสาสมัคร 5 ใน 6 คน “ระลึก” ชาติที่แล้วได้ตรงกับอัตลักษณ์ที่ถูกชี้นำ พร้อมเนื้อหาที่สมบูรณ์ทั้งอารมณ์และรายละเอียดทางประวัติศาสตร์ รวมถึงคนที่ได้ตัวละครจากนิยายด้วยค่ะ ทีมวิจัยสรุปด้วยประโยคที่ตรงไปตรงมาว่า การควบคุมอัตลักษณ์ที่สามารถเห็นได้จากอดีตชาติที่แล้วนั้นค่อนข้างง่ายและตรงไปตรงมาอย่างน่าตกใจ

แม้แต่นักวิจัยเรื่องการกลับชาติมาเกิด ก็ปฏิเสธการสะกดจิตย้อนชาติ

จุดนี้อาจทำให้หลายคนแปลกใจค่ะ — Ian Stevenson แห่ง University of Virginia คือนักวิจัยที่ทุ่มเทชีวิตให้กับการศึกษากรณีเด็กที่อ้างว่าจำชาติที่แล้วได้ทั่วโลกกว่าสองพันกรณี เขาคือคนที่เอาจริงเอาจังกับคำถามเรื่องการกลับชาติมาเกิดมากที่สุดในโลกวิชาการ และเขา ‘ปฏิเสธ’ การสะกดจิตย้อนอดีตชาติอย่างชัดเจน ถึงขั้นเขียนบทความในปี 1994 เรียกมันว่าเป็นตัวอย่างของ “ความเข้าใจผิดของนักสะกดจิตบำบัด” ค่ะ

หน่วยงานวิจัยที่เขาก่อตั้ง (Division of Perceptual Studies) ยังคงเผยแพร่คำเตือนเรื่องนี้จนถึงปัจจุบัน โดยระบุสองข้อที่ตรงกับคำโต้แย้งยอดนิยมที่สุดพอดี — ข้อแรก ประสบการณ์อารมณ์ที่เข้มข้นระหว่างการย้อนอดีตชาติ ‘ไม่ได้รับประกัน’ ว่าเป็นความทรงจำของชีวิตจริง เพราะความรู้สึกว่ากำลังใช้ชีวิตในอีกชีวิตหนึ่งอาจน่าประทับใจสำหรับผู้ประสบ แต่มันอาจเป็นจินตนาการเช่นเดียวกับความฝันส่วนใหญ่ของเรา และข้อที่สอง การที่อาการทางกายหรือทางใจดีขึ้นหลังการย้อนอดีตชาติ ‘ไม่ใช่หลักฐาน’ ว่าชาติที่แล้วนั้นมีจริง เพราะอาการเหล่านี้ดีขึ้นได้จากวิธีบำบัดหลากหลายชนิด ผ่านผลทั่วไปที่การบำบัดทุกแบบมีร่วมกัน

พูดง่ายๆ คือ ฝั่งที่ ‘เชื่อ’ เรื่องชาติที่แล้วมากที่สุด ก็ยังบอกว่าอย่าใช้การสะกดจิตเพื่อค้นหาอดีตชาติค่ะ

ราคาที่มนุษย์จ่ายจริง: บทเรียนจากยุคสงครามความทรงจำ

ทั้งหมดที่เล่ามาอาจฟังเหมือนเรื่องในห้องทดลอง แต่ในทศวรรษ 1980–1990 เมื่อการสะกดจิตย้อนอดีตเริ่มมีอิทธิพลต่อผู้คน มันก็ได้ทิ้งบาดแผลให้กับสังคมไว้ค่ะ

ช่วงนั้นการบำบัดที่เรียกว่า Recovered Memory Therapy ได้รับความนิยมสูงมาก โดยใช้การสะกดจิตย้อนอดีตและเทคนิคจินตภาพเพื่อ “ค้นหา” ความทรงจำการถูกทารุณในวัยเด็กที่ถูกกดเก็บไว้ ผู้รับบริการจำนวนมากออกจากห้องบำบัดพร้อมความทรงจำใหม่ที่เข้มข้นพร้อมกับความมั่นใจว่าสิ่งที่พวกเขาเห็นระหว่างการถูกสะกดจิตย้อนอดีตเป็นเรื่องจริง จนนำไปสู่ความแตกแยกของครอบครัว มีการฟ้องร้อง และผู้ปกครองจำนวนหนึ่งถูกกล่าวหาด้วยเหตุการณ์ที่ไม่เคยเกิดขึ้น ก่อนที่ในเวลาต่อมาผู้รับบริการจำนวนไม่น้อยจะ ‘ถอนคำกล่าวหา’ ต่อผู้ปกครองของเขา หลังพวกเขาตระหนักได้ว่าความทรงจำเหล่านั้นถูกสร้างขึ้นในกระบวนการบำบัด — กลุ่มคนเหล่านี้ถูกศึกษาอย่างเป็นระบบในงานของ Lief และ Fetkewicz ปี 1995 และปรากฏการณ์ทั้งหมดถูกทบทวนในงานของ Steven Jay Lynn และคณะที่ตั้งชื่อได้ตรงใจว่า “Recalling the Unrecallable” ค่ะ

ต้องพูดให้ชัดนะคะว่า การทารุณกรรมในวัยเด็กเป็นเรื่องที่เคยเกิดจริงและเกิดขึ้นกับคนจำนวนมาก บทเรียนของยุคนั้นไม่ได้บอกว่าความทรงจำเรื่องการถูกทารุณกรรมเป็นเท็จ แต่บอกว่าเครื่องมือที่ใช้ “ขุด” ความทรงจำเหล่านั้น สามารถสร้างมันขึ้นมาได้แม้กระทั่งกับคนที่ไม่เคยผ่านเหตุการณ์เหล่านั้นเลย — และเมื่อความทรงจำเท็จเรื่องการถูกทารุณกรรมถูกปลูกฝังลงในใจใครสักคน ราคาที่ต้องจ่ายจึงไม่ได้จำกัดอยู่ที่คนคนเดียวแน่นอนค่ะ

ถึงคนที่เคยไปสะกดจิตย้อนอดีตมาแล้ว

ถ้าคุณอ่านมาถึงตรงนี้แล้วรู้สึกหวิวๆ เพราะเคยผ่านประสบการณ์ย้อนอดีตหรือย้อนอดีตชาติมา เราอยากบอกสามอย่างค่ะ

หนึ่ง ประสบการณ์ของคุณไม่ใช่ของปลอมนะคะ อารมณ์ที่เกิดขึ้นในช่วงเวลานั้นนั้นเป็นของจริง น้ำตาเป็นของจริง และคุณไม่ได้ผิดที่เชื่อสิ่งเหล่านั้น เพราะดังเช่นที่งานวิจัยแสดง กลไกนี้ทำงานได้ดีที่สุดกับคนที่มีจินตนาการดีและเปิดใจให้กับสิ่งใหม่ๆ ซึ่งเป็นคุณสมบัติที่ดีในชีวิต

สอง สิ่งที่คุณ “เห็น” อาจมีคุณค่าในฐานะ ‘ภาษาสัญลักษณ์’ ของใจ — เหมือนความฝันที่บอกอะไรบางอย่างเกี่ยวกับสิ่งที่เรากำลังแบก — โดยไม่จำเป็นต้องเป็นบันทึกประวัติศาสตร์ค่ะ การเปลี่ยนวิธีมองจาก “นี่คือสิ่งที่เกิดขึ้นจริง” เป็น “นี่คือสิ่งที่ใจฉันสร้างขึ้นมา และมันบอกอะไรฉันได้บ้าง” ไม่ได้ลดคุณค่าของประสบการณ์ แต่ทำให้มันปลอดภัยขึ้นมาก

สาม หากสิ่งที่คุณ “ค้นพบ” ในการย้อนอดีตเป็นเรื่องที่หนักหน่วง โดยเฉพาะความทรงจำเรื่องการถูกทำร้ายที่ไม่เคยมีมาก่อนการถูกสะกดจิต ขอให้ค่อยๆ ทบทวนกับผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิตที่ทำงานกับบาดแผลทางใจ (trauma-informed) โดยไม่รีบสรุปและไม่รีบตัดสินใจเรื่องใหญ่จากความทรงจำนั้นเพียงลำพังนะคะ และหากช่วงไหนใจหนักเกินกว่าจะแบกคนเดียว สายด่วนสุขภาพจิต 1323 มีคนพร้อมรับฟังอยู่เสมอค่ะ

จุดยืนของ NBRH: ทำไมเราไม่ใช้เทคนิคย้อนอดีต

หลายคนถามเราตรงๆ ว่า ในเมื่อเป็นสำนักสะกดจิตบำบัด ทำไมไม่ทำย้อนอดีตทั้งที่คนต้องการบริการนี้เยอะแยะมากมาย — คำตอบอยู่ในบทความนี้ทั้งบทค่ะ และขอสรุปเป็นสามเหตุผลตรงๆ นะคะ

เหตุผลที่หนึ่ง — ‘เราไม่อยากเป็นคนสร้างความทรงจำให้ใคร’ ในห้องบำบัด นักสะกดจิตบำบัดต้องได้รับความเชื่อถือ ผู้รับบริการจึงจะอยู่ในภาวะที่วิจารณญาณชะลอตัวลง และทั้งสองฝ่ายต่างคาดหวังว่าจะ “เจออะไรสักอย่าง” — นี่คือสูตรของ Loftus บวกกับ Spanos ครบทุกส่วนผสม ต่อให้ผู้บำบัดระมัดระวังแค่ไหน คำถามเล็กๆ อย่าง “แล้วใครอยู่ตรงนั้น” ก็เพียงพอที่จะปลูกฝังอะไรบางอย่างลงไปได้ เราจึงเลือกไม่เข้าไปในพื้นที่นั้นตั้งแต่แรกค่ะ

เหตุผลที่สอง — ‘สิ่งที่เราทำงานด้วยไม่จำเป็นที่จะต้องพึ่งความแม่นยำของความทรงจำเลย’ นี่คือหัวใจของแนวทาง Neuro-Behavioral Repatterning ค่ะ เราไม่ได้ถามว่า “ปัญหานี้เริ่มจากเหตุการณ์ไหน” แต่ถามว่า “ตอนนี้ระบบของคุณตอบสนองแบบไหน” — ความกังวลที่พุ่งขึ้นเมื่อได้ยินน้ำเสียงบางแบบ ความแน่นในอกเมื่อต้องปฏิเสธใคร รูปแบบความคิดที่วนซ้ำจนกลายเป็นโปรแกรมอัตโนมัติ ทั้งหมดนี้เกิดขึ้น ‘ในปัจจุบัน’ สังเกตได้ในปัจจุบัน และทำงานในปัจจุบัน โดยไม่ต้องรู้เลยว่าโปรแกรมนี้ถูกเขียนขึ้นเมื่อไหร่ เหมือนการแก้ซอฟต์แวร์ที่ทำงานผิดพลาดค่ะ — ช่างไม่จำเป็นต้องรู้ว่าใครเขียนบั๊กนั้นเมื่อสิบปีก่อน แค่เห็นว่าตอนนี้มันทำงานอย่างไร ก็สามารถปรับแก้ได้แล้ว

เหตุผลที่สาม — ‘ผู้รับบริการควรเป็นเจ้าของเรื่องราวชีวิตตัวเอง’ เมื่อไม่ต้องมีการค้นหาหรือยืนยันความทรงจำ ก็ไม่มีความเสี่ยงที่ใครจะออกจากห้องพร้อมเรื่องราวใหม่เกี่ยวกับพ่อแม่ คู่ชีวิต หรือชาติที่แล้ว ที่ตัวเองไม่ได้เลือกและตรวจสอบไม่ได้ สิ่งที่ผู้รับบริการได้กลับไปคือรูปแบบการตอบสนองที่ยืดหยุ่นขึ้น ในชีวิตที่ยังเป็นชีวิตของเขาเองทุกประการ

และด้วยความซื่อสัตย์ต่อผู้อ่านเช่นเคยค่ะ — การสะกดจิตบำบัดมีหลักฐานสนับสนุนที่ดีในหลายเรื่อง เช่น การจัดการความปวด อาการลำไส้แปรปรวน และความวิตกกังวลบางรูปแบบ แต่แนวทางเฉพาะของเราในการทำงานกับรูปแบบการตอบสนองปัจจุบัน สะท้อนกรอบการทำงานและข้อสังเกตจากประสบการณ์ในห้องบำบัด ไม่ใช่ข้อสรุปจากงานวิจัยโดยตรง เราไม่ได้บอกว่าวิธีของเราคือคำตอบเดียว — เราแค่บอกว่าเมื่อหลักฐานเจ็ดสิบปีชี้ไปทางเดียวกันว่าการย้อนอดีตด้วยการสะกดจิตไม่น่าเชื่อถือในฐานะเครื่องมือค้นหาความจริง เราจึงเลือกที่จะไม่ใช้มันเป็นเครื่องมือค้นหาความจริงค่ะ และการสะกดจิตบำบัดก็ไม่ใช่ตัวแทนของการวินิจฉัยหรือการดูแลทางการแพทย์และจิตใจเมื่อจำเป็นนะคะ

เวอร์จิเนีย ไทก์ ใช้ชีวิตที่เหลือพยายามถอยห่างจากเรื่องราวของ Bridey Murphy ค่ะ เธอไม่เคยได้เป็นหญิงสาวชาวไอริชศตวรรษที่สิบเก้า แต่เธอเป็นเครื่องเตือนใจที่ดีที่สุดชิ้นหนึ่งว่า ใจของมนุษย์เล่าเรื่องได้เก่งแค่ไหน — และทำไมคนที่ทำงานกับใจมนุษย์ จึงควรระวังให้มากที่สุดว่าจะไม่กลายเป็นคนป้อนบทให้เรื่องเล่านั้นเสียเอง

NBRH (Neuro-Behavioral Repatterning) เชื่อว่าพฤติกรรมและการตอบสนองของเราไม่ใช่ตัวตนถาวร แต่คือรูปแบบที่ถูกหล่อหลอมขึ้นจากประสบการณ์ ซึ่งอาจค่อยๆ เปลี่ยนแปลงได้เมื่อได้รับการดูแลและมีเงื่อนไขที่เหมาะสม เราใช้การสะกดจิตบำบัดเป็นแนวทางหลักในการทำงานกับวงจรอัตโนมัติเหล่านี้ในปัจจุบัน โดยไม่ค้นหาหรือยืนยันความทรงจำในอดีต ในพื้นที่ที่ปลอดภัย เป็นส่วนตัว และเคารพจังหวะของแต่ละคนเสมอค่ะ

แหล่งอ้างอิง

Council on Scientific Affairs, American Medical Association. (1985). Scientific status of refreshing recollection by the use of hypnosis. JAMA, 253(13), 1918–1923.
Lief, H. I., & Fetkewicz, J. (1995). Retractions of false memory: The evolution of pseudo-memories. Journal of Psychiatry & Law, 23(3), 411–435.
Loftus, E. F., & Pickrell, J. E. (1995). The formation of false memories. Psychiatric Annals, 25(12), 720–725.
Lynn, S. J., Lock, T. G., Myers, B., & Payne, D. G. (1997). Recalling the unrecallable: Should hypnosis be used to recover memories in psychotherapy? Current Directions in Psychological Science, 6(3), 79–83.
Nash, M. R. (1987). What, if anything, is regressed about hypnotic age regression? A review of the empirical literature. Psychological Bulletin, 102(1), 42–52.
Nash, M. R., Drake, S. D., Wiley, S., Khalsa, S., & Lynn, S. J. (1986). Accuracy of recall by hypnotically age-regressed subjects. Journal of Abnormal Psychology, 95(3), 298–300.
Orne, M. T. (1951). The mechanisms of hypnotic age regression: An experimental study. Journal of Abnormal and Social Psychology, 46(2), 213–225.
Pyun, Y. D., & Kim, Y. J. (2009). Creating past-life identity in hypnotic regression. International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis, 57(3), 336–346.
Spanos, N. P., Menary, E., Gabora, N. J., DuBreuil, S. C., & Dewhirst, B. (1991). Secondary identity enactments during hypnotic past-life regression: A sociocognitive perspective. Journal of Personality and Social Psychology, 61(2), 308–320.
Steblay, N. M., & Bothwell, R. K. (1994). Evidence for hypnotically refreshed testimony: The view from the laboratory. Law and Human Behavior, 18(6), 635–651.
Stevenson, I. (1994). A case of the psychotherapist’s fallacy: Hypnotic regression to “previous lives”. American Journal of Clinical Hypnosis, 36(3), 188–192.
University of Virginia, Division of Perceptual Studies. Concerns about hypnotic regression.
Bernstein, M. (1956). The Search for Bridey Murphy. Doubleday. (กรณีศึกษาและการตรวจสอบโดยสื่อในเวลาต่อมา)

การสะกดจิตย้อนอดีต (Regression) น่าเชื่อถือแค่ไหน: สิ่งที่งานวิจัยกว่า 70 ปีบอกเรา และเหตุผลที่ NBRH ไม่ใช้เทคนิคนี้